به گزارش “کاروانسرا” اوباما پس از اعلام نهائی شدن روند اجرای گام اول توافقنامه ژنو، در سخنرانی خود خطاب به نهادها و مقامات مختلف اجرائی و مقننه این کشور، نکاتی را به ج.ا.ایران نسبت داد که تا حدودی راهبردهای این کشور در قبال ج.ا.ایران و برنامه هسته ای صلح امیز کشور و به ویژه مذاکرات هسته ای مرتبط با این توافقنامه را نشان می دهد.

در کل، اوباما با تلاش برای موفق نمائی راهبرد خود علیه ایران، که به تعبیر وی موجب شده که از ایران هسته ای جلوگیری نماید، نگاهی مبتنی بر قدرت افکنی و پرداخت از بالا به پائین را درباره ج.ا.ایران و از جمله سیاست های اقتصادی و خارجی منعکس نمود؛ نگاهی که کشورمان را منفعل، متاثر از سیاست های فشار و گفتگوی امریکا، در لبه پرتگاه، نیازمند به همراهی و همکاری با غرب و گذار از مقاومت به کنار آمدن، به تصویر می کشد.

براستی چرا اوباما می گوید که اجرائی شدن گام اول توافق ژنو، «دغدغه های این کشور را نسبت به برنامه هسته ای جمهوری اسلامی ایران مرتفع می کند». آیا معنای این صحبت آنست که امریکا با این توافق، مسیری را برای خنثی سازی توان هسته ای ج.ا.ایران یعنی از ارزش راهبردی انداختن این توان فنی، دانشی و صنعتی آغاز کرده است؟

اوباما همداستان به همه حرف ها و راهبردهای اتهامی خود علیه ج.ا.ایران سخن گفته است و همواره ماهیت برنامه هسته ای کشورمان را زیر سئوال برده بلکه در زمینه ماهیت غیرصلح آمیز آن اتهام زنی و برچسب زنی نموده است. در این سخنرانی نیز همین نکته را تکرار کرده و توافق ژنو را به این دلیل رافع نگرانی های امریکا شمرده که نگذاشته است «ایران به سلاح هسته ای دست پیدا کند».

علاوه بر این، اوباما، ج.ا.ایران را به «سالها نقض تعهدات بین المللی» متهم کرده است تا بتواند اصل تحریم ها را قانونی و برخاسته از تصمیم جامعه بین المللی به تصویر بکشد.  در این تحلیل مختصر، به ابعادی از دیدگاههای وی در سخنرانی اخیر در رابطه با اجرائی شدن توافقنامه ژنو خواهیم پرداخت.

۱- تحریم موجد قطعی رویکرد مذاکراتی در ایران

اوباما باز همان برآورد راهبردی خود را مطرح کرد که تحریم ها اثر خود را بر اقتصاد ایران گذاشت و این امر موجب شد ایران به میز مذاکره نزدیک شود. وی این مقوله را زمانی منتج به نتیجه شمرد که دولت جدید مسیر دیپلماسی را برگزید. این رویکرد درست نقطه مقابل دیدگاهی است که مقام معظم رهبری در دیدار با مردم قم بیان نمودند.

در این خصوص، اوباما بخش هائی از همان مطالب وی در سخنرانی بعد از انعقاد موافقتنامه ژنو را نیز تکرار کرد. به ویژه اینکه انعقاد توافق ژنو به رهبری امریکا و در پرتو ارتباط گیریهای دوجانبه، سبب شد که این کشور بتواند «پیشرفت برنامه هسته ای ایران را متوقف کرده و بخش های اصلی این برنامه به عقب رانده براند».

۲- تعهدات مازاد در توافقنامه ژنو

امریکا در روند نگارش توافقنامه ژنو نه تنها ایران را به کنش در پیشنهاد و اظهارنظر در خصوص متنی واداشت که خود بسیار بیشتر با دقت و وسواس تنظیم کرده بود، بلکه در مراحل بعد از انعقاد نیز تمامی تلاش خود را به عمل آورد تا از مفاهیم کلی و ظرفیت هائی که خود در این پیشنهاد با آگاهی گنجانده بود، بهره گرفته و به حداکثرسازی الزامات ایران و حداقل سازی الزامات خود مبادرت نماید.

اوباما نیز در این رابطه کنشی تعیین کننده داشته است. وی همانند آنچه در سخنرانی خود در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ و سند کاخ سفید به همان تاریخ از تعهداتی مازاد بر مفاد گام نخست توافق ژنو سخن به میان آورده بود، در این سخنرانی نیز به الزاماتی برای ج.ا.ایران اشاره کرده که جایگاهی در توافق مذکور ندارد.

اینکه الزامات مذکور خارج از توافقنامه است، بر اساس بایسته های منافع ملی ج.ا.ایران و با تفسیری است که بر این مبنا ارائه داده ایم. با این حال، واقعیت اینست که نگارش متن به صورت غیردقیق بوده و مفاهیم دوپهلو، بحث انگیر و غیردقیق در آن چنان زیاد است که امکان برداشت های متفاوت را کاملاً میسر می نماید.

اما در این میان، غالباً طرف امریکائی بوده است که از این ظرفیت ها به نفع خود بهره گرفته و به تفسیر موسع یا مضیق متناسب با منافع ملی خود دست زده است. اما با نگاهی معطوف به منافع ملی ج.ا.ایران، می توان با استدلال هائی حقوقی به نامشروع بودن تفسیر اخیر اوباما از برخی مسائل دست یافت. در این زمینه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ایران نمی تواند از سانتریفیوژهای نسل جدید برای غنی سازی اورانیوم استفاده کند. ایران نمی تواند سانتریفیوژ های جدیدی را نصب کند.

• ایران تولید سانتریفیوژهای خود را محدود خواهد کرد.

بر اساس نص توافق ژنو در مورد الزامات ایران در گام اول، برنامه تولید سانتریفیوژ ایران در مدت شش ماه به جایگزینی ماشین های معیوب اختصاص خواهد یافت، البته متاسفانه جایگزینی تنها با قید «از همان نوع» بخش مهمی از امکان ها و انتخاب های کشورمان برای استفاده از نسل های جدید در تاسیسات غنی سازی را سلب کرده است.

ضمن اینکه تولید سانتریفیوژ جدید منع نشده بلکه در این خصوص هم تولیداتی که مرتبط با برنامه غنی سازی در تاسیسات و چرخه صنعتی آن باشد، به تامین اقلام لازم برای همان جایگزینی که در بالا اشاره شد، تخصیص یافته است. البته این قیود و الزامات، ارتباطی با اختیارات مطلق مقرر در توافقنامه در ارتباط با تحقیق  و توسعه ندارد و استفاده از نسل جدید سانتریفیوژها در فرایند تحقیق و توسعه حتی غنی سازی، مجاز شده است (متاسفم که برای توجیه مجاز بودن این اقدامات برای ج.ا.ایران، مجبوریم مستند و مبنائی را به صورت تلویحی و ضمنی، در خلال عبارات توافقنامه ژنو بیابیم) .

وقتی نوبت به توافق طرفین در آئین نامه اجرائی گام اول توافقنامه ژنو می رسد، نمایندگان ایرانی تاکید دارند که توانسته اند از جامعیت حق تحقیق و توسعه حتی با نسل جدید اقلام مذکور نیز صیانت نمایند و محدودیت های مطالبه شده از سوی امریکا را نپذیرند. اما اوباما با این سخنرانی، نوعی موضع متفاوت و عکس را اتخاذ کرده است. وی به صراحت استفاده از این سانتریفیوژهای جدید را ناممکن و ممنوع شمرده به طوریکه «ایران نمی تواند» از آنها استفاده کند.

با رجوع به موافقتنامه این نکته مستفاد می شود که محدودیت استفاده از این نسل های جدید، محدود به نصب و استفاده از آنها در تاسیسات غنی سازی یعنی چرخه صنعتی است اما این امر قابل استناد به مرحله تحقیقات و توسعه نمی باشد. ضمن اینکه در موافقتنامه ژنو صراحتاً «امکان ادامه برنامه کنونی تحقیقات و توسعه ایران» تصریح شده است.

منظور از «برنامه کنونی» برنامه ای است که تا قبل از اجرائی شدن توافقنامه ژنو وجود داشته است و البته متاسفانه، معنای دیگر این عبارت آنست که ایران نمی تواند برنامه تحقیق و توسعه خود را از آنچه که اکنون وجود دارد، به روز تر و متنوع تر نماید.

این در حالیست که نمایندگان گروه دیپلماتیک کشور و همچنین رئیس سازمان انرژی اتمی طی روزهای گذشته بارها تاکید کرده اند که ج.ا.ایران حق استفاده از سانتریفیوژهای نسل جدید را دارد و تولید آنها نیز محدودیتی در توافق ژنو ندارد. از اینکه اوباما چنین تعهداتی را مورد تاکید قرار داده ممکن است دو برداشت صورت پذیرد:

اینکه ایران در توافق اجرائی اخیر معاونین طرفین، این خواسته های غرب را که از جمله موجبات طولانی شدن توافق نهائی و استمرار اختلافات طرفین شده بود، پذیرفته است (که عراقچی، این گزینه را تکذیب کرده است). یا اینکه آئین نامه اجرائی ژنو نیز موضع ایران را به عنوان موضع مشترک پذیرفته است و اوباما بدون موافقت ایران، همچنان تلاش دارد تا تفسیر خود را در این زمینه مطرح کند که این امر، به معنای تخطی از آئین نامه اجرائی مذکور خواهد بود.